بازنمایی تاریخ عاشورا در وصیت‌نامه شهدای دفاع مقدس

مدارا _ به گزارش دین آنلاین
محسن الویری
هم‌زمانی دهه نخست ماه محرم در سال جاری با ایام بزرگداشت دفاع مقدس فرصتی برای مرور دوباره اثرپذیری حماسه بزرگ دفاع مقدس از نهضت سیدالشهدا علیه‌السلام فراهم آورده است. در صحنه‌های مختلف انقلاب اسلامی و دفاع مقدس به‌آسانی می‌توان ردپای الهام‌پذیری از نهضت عاشورا را مشاهده کرد ولی متأسفانه هنوز کارهای پژوهشی گسترده روشمند در این زمینه صورت نگرفته است. در پایان‌نامه‌ای که در اردیبهشت‌ماه سال جاری با عنوان “بازنمایی تاریخ صدر اسلام در وصیت‌نامه‌های شهدای دفاع مقدس استان قم” از سوی خانم خدیجه قاضی خانی دانش‌آموخته مقطع کارشناسی ارشد رشته تاریخ اسلام در گروه تاریخ و تمدن دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام با راهنمایی بنده و مشاوره آقای دکتر ابراهیم فتحی تدوین شد، ۱۶۶۱ وصیت‌نامه از شهدای دفاع مقدس استان قم باهدف آگاهی از میزان آشنایی آنها با تاریخ صدر اسلام و با استفاده از نرم‌افزار maxqda موردبررسی قرار گرفت.
در این وصیت‌نامه‌ها که متأسفانه با دشواری غیرقابل‌انتظار هم به دست آمد، ۲۰۷۶ گزاره مربوط به رویدادهای تاریخ صدر اسلام شناسایی شد که ۵۱/۱۱ درصد آن یعنی ۱۰۶۱ مورد مربوط به سیدالشهدا علیه‌السلام و یاران آن حضرت و بازماندگان حادثه عاشورا است. این آمار حتی اگر بخش ویژه خود سیدالشهدا هم (۶۱۸ گزاره با ۲۱/۳۷ درصد) به‌صورت مستقل مدنظر قرار گیرد، نشان دهنده آن است که در رویدادهای تاریخ صدر اسلام بیشترین فراوانی مربوط به قیام امام حسین علیه‌السلام است. گزاره‌های مرتبط با یاران آن حضرت ۲۹۹ مورد و گزاره‌های مربوط به کاروان اسراء را ۱۴۴ مورد است.

مهم‌ترین مطالبی که در بخش مربوط به سیدالشهدا موردتوجه شهدا قرار گرفته است شامل این محورهاست: معرفی حضرت، پرداختن به چرایی قیام، همراهی نکردن برخی دوستداران امام، بدعهدی کوفیان، علم امام به شهادت، تحمل سختی‌ها و مصیبت‌ها، کم بودن تعداد یاوران، فرستادن فرزند به میدان جنگ، شهادت فرزندان و یاران، برگرداندن جنازه شهدا به خیمه، خداحافظی امام حسین علیه‌السلام با اهل خیام، لبان تشنه حضرت و بدن خون‌آلود ایشان، چگونگی شهادت، بر سرنیزه رفتن سر مبارک، بی کفن ماندن و شعارها و رجزهای حضرت. در مطالب مربوط به یاران حضرت از بنی‌هاشم، بیشترین مطلب متعلق به علی‌اکبر است و تنی چند از یاران غیرهاشمی آن حضرت هم موردتوجه شهدا بوده است. قابل توجه است که در بین یاران غیرهاشمی آن حضرت وهب بن عبدالله کلبی و تشویق مادرش برای استقامت تا شهادت بیش از دیگر موارد موردتوجه شهدا بوده است. در بازماندگان قافله عاشورایی نیز بیشترین مطالب به عقیله بنی‌هاشم زینب کبری سلام‌الله علیها و سپس حضرت سجاد علیه‌السلام اختصاص یافته است. جزییات این محورها با ذکر قطعه برگزیده از وصیت‌نامه و معرفی شهیدی که به این موضوع اشاره کرده است در متن پایان‌نامه آورده شده است.

بررسی رابطه بین بازنمایی تاریخ اسلام و تاریخ سیدالشهدا با سن و تحصیلات شهدا هم ابعادی دیگر را برای ما آشکار می‌سازد که مهم‌ترین آن بی‌تفاوتی معنادار از این جنبه‌هاست یعنی شهدا در هر مقطع سنی و با هر میزان تحصیلات تقریباً آگاهی و درکی مشترک از نهضت عاشورا داشته‌اند. این امر جنبه عاطفی و روحی و معنوی پیوند شهدا با امام حسین علیه‌السلام و قهرمانان صحنه کربلا را نشان می‌دهد.

در نگاهی کلی این وصیت‌نامه‌ها نشان دهنده آگاهی قابل توجه شهدا از رویدادهای مختلف عاشورا و اثرپذیری ژرف از آنها متناسب با فضای سال‌های نخست پیروزی انقلاب و ایام دفاع مقدس است. ضمن تأکید بر ضرورت گسترش کارهای پژوهشی روی وصیت‌نامه‌ها، بر این نکته باید پای فشرد که به هر اندازه آگاهی تحلیلی نسل جدید ما از قیام کربلا بیشتر باشد، می‌توان امید بیشتری به بازنمایی تاریخ کربلا در صحنه‌های مختلف زندگی امروز بست.

توضیح نمودار ـ این نمودار دربردارنده فراوانی اطلاعات مربوط به تاریخ صدر اسلام در ۱۶۶۱ وصیت‌نامه شهدای دفاع مقدس استان قم و ۲۰۷۶ گزاره شناسایی شده در آنهاست. ستون آبی رنگ تعداد مربوط به کل گزاره‌ها و ستون قرمز رنگ همه گزاره‌های مرتبط با موضوع را نشان می‌دهد. علت بیشتر از صد بودن ستون اول، ارجاع بیش از یک بار به برخی گزاره‌هاست.