در باره واژه «گفتمان» – مهدی خلجی

استادِ واژه‌شناس و واژه‌پرداز، داریوش آشوری، در برابر دیسکورس انگلیسی (یا دیسکور فرانسه) معادل «گفتمان» را ساخت، ولی به طرز شگفت‌انگیزی، فخامت و خوش‌آهنگی این کلمه در دهان‌ همگان و کام رسانه‌ها شیرین افتاد. بسیاری که «هنر»شان اظهار فضل با تقلید و واگوییِ کلمات شیکی است که غافل و جاهل به معنای آنند، چنان بی‌جا و بی‌سبب آن را به کار بردند که دادِ خداوندِ آن واژه درآمد.
در گفت‌وگو با سایت رادیو زمانه، داریوش آشوری از این‌که واژه‌ی «گفتمان» به جای «گفت‌وگو» به کار می‌رود، گله می‌گزارد و آن را کژروانه می‌خواند.
البته دیسکور به معنای پس از دکارتی آن، به ویژه در اصطلاحِ زبان‌شناسی یا اندیشه‌ی کسانی چون میشل فوکو، به معنای گفت‌وگو نیست و در کنار دیگر معادل‌های فارسی دیسکور چون «گفتار» و «سخن» می‌نشیند.
با این همه، تازه متوجه شده‌ام که معنای اصلی «دیسکور» در اصل همان «گفت‌وگو» بوده و این‌که «گفتمان» در زبان ناشیانه‌ی برخی به معنای «گفت‌وگو» به کار می‌رود، تصادفی جالب است.
بر پایه‌ی آن‌چه در واژه‌نامه‌ی فلسفی «فرهنگِ ترجمه‌ناپذیرها» آمده است: دیسکورس (discourse) دگرشده‌ی discursus است از ریشه‌ی لاتینِ discurrere به معنای «این سو و آن سو دویدن یا به هر سو دویدن». دیری می‌گذرد که Discursus معنای «هم‌سخنی» (conversation)، «گفت‌وگو» (Dialogue) می‌گیرد؛ استعاره‌ای از حرف‌ها و عبارت‌هایی که در جریان هم‌صحبتی دو یا چند نفر، از این سو و آن سو بیان می‌شود و گویی هر یک از سویی به سویی دیگر می‌شتابند. بعدها فیلسوفان دیسکورسوس را برای اشاره به سامان یا شیوه‌ی تکوین و ترتیب دسته‌ یا رشته‌ای گزاره و اندیشه‌ به کار گرفتند: discursiveness دربردارنده‌ی استلزام یا استدلال درست است و در عمل با «عقلانیت» (Rationality) برابر به شمار می‌رود. (ص. ۲۲۳)
در صحنه‌ی یکمِ پرده‌ی سوم نمایش‌نامه‌ی هملت، هملت به اوفیلیا می‌گوید:
That if you be honest and fair, your honesty should admit no discourse to your beauty.
ادیب سلطانی این پاره را چنین برگردانده است:
«این‌که اگر شما پاکدامن و خوشگل باشید، پاکدامنی شما نباید بگذارد هیچ کسی گفتمانی با زیبایی شما داشته باشد.»؛ یعنی ادیب سلطانی درست در برابر دیکسورس، گفتمان را به معنای گفت‌وگو به کار برده است. البته که برگردانی دقیق است و «متأسفانه» کار آن ناموختگان و ناشی‌کاران را توجیه می‌کند. بنابراین، اگر «گفتمان» معادل «دیسکورس» است، دیگر نمی‌توان کاربرد آن در معنای «گفت‌وگو» را به آسانی و یک‌سره خطا خواند.
—————
Dictionary of Untranslatables, A Philosophical Lexicon, Editor: Barbara Cassin, Princeton, Princeton University Press, 2004, p.223
ویلیام شکسپیر، هملت، م. ش. ادیب سلطانی، تهران، مؤسسه‌ی انتشارات نگاه، ۱۳۸۹، ص. ۱۷۰
گفتمان با داریوش آشوری درباره‌ی گفتمان، فروردین ۱۳۹۲، رادیو زمانه:
https://www.tribunezamaneh.com/archives/18118?tztc=1

✍️ دیدگاه شما 🙏