محمدرضا معینی: مهمترین ویژگی‎ ایشان اعتدال بود

 

مدارا؛ کانون نواندیشی دینی _ مرحوم آیت‎الله سید احمد زنجانی از نظر فقهی بسیار برجسته بود؛ یعنی در میان هم‎عصران خودش از فقهای تراز اول به شمار می‎آمد؛ البته جایگاه مرجعیت نداشت. با این حال جنبه فقه ایشان بر اصولشان می‎چربید.

 

به گزارش نشریه «حریم امام» ؛ محمد رضا معینی در حال حاضر در مرکز فقهی امام محمد باقر(ع) در بخش تصحیح آثار مرحوم آیت الله حاج سید احمد شبیری زنجانی فعالیت می کند. وی در گفت وگو با نشریه «حریم امام»؛ ویژگی های آثار نوشتاری و مکتوب مرحوم آیت الله سید احمد زنجانی را برشمرد.

 

در ابتدا برای ما بفرمایید که چه نسبتی با مرحوم آیت‎الله سید احمد زنجانی دارید و در حال حاضر در مؤسسه امام محمدباقر علیه‎السلام مشغول چه کاری هستید؟

مرحوم آیت‎الله سید احمد زنجانی سه پسر و سه دختر داشت. البته گویا دو فرزند دیگر هم داشت که در کودکی از دنیا رفتند. فرزندان پسر ایشان به ترتیب آیت‎الله سید موسی شبیری زنجانی، حاج آقا سید جعفر شبیری زنجانی و حاج آقا سید ابراهیم شبیری زنجانی هستند. دختر بزرگ ایشان همسر مرحوم ابوالفضل فاضلی بود و دختر دوم همسر آقای مصطفوی و دختر آخر همسر آقای میرمحمدی می‎باشد که در حال حاضر عضو مجلس خبرگان رهبری است. بنده نوه حاج آقا سید ابراهیم شبیری زنجانی هستم؛ یعنی نوه آخرین فرزند مرحوم آیت‎الله سید احمد زنجانی هستم. مرحوم پدربزرگم اگرچه آخرین فرزند ایشان بودند، اما بیش از بیست سال است که رحلت کردند.در حال حاضر در مؤسسه در بخش تصحیح آثار مرحوم آیت‎الله سید احمد زنجانی مشغول فعالیت هستم.

 

در مؤسسه چه اهدافی را دنبال می‎کنید و انگیزه شما از فعالیت در این موُسسه چیست و تاکنون چقدر به نتایج مدنظرتان دست یافته‎اید؟

انگیزه اول ما همان‎طور که خود حضرت آیت‎الله شبیری زنجانی فرمودند تصحیح و اهتمام به آثار فقهای گذشته است که جنبه عبادی هم دارد و از مصداق خدمت به دین است. احیای آثار فقهای گذشته، ان‎شاءالله به احیای هر چه بهتر دین کمک می‎کند. انگیزه دوم شخصی است. به هر حال آیت‎الله سید احمد زنجانی جد ما می‎باشد و ما هم علاقه‎مندیم تا آثار ایشان را تصحیح و احیا نماییم. مرحوم آیت‎الله سید احمد زنجانی از نظر فقهی بسیار برجسته بود؛ یعنی در میان هم‎عصران خودش از فقهای تراز اول به شمار می‎آمد؛ البته جایگاه مرجعیت نداشت. با این حال جنبه فقه ایشان بر اصولشان می‎چربید. حضرت آیت‎الله موسی شبیری زنجانی می‎فرماید: «مرحوم والد ما اصول، زیاد نخوانده، اما همان مقدار که خوانده را خیلی خوب فهم کرده بود.» مرحوم آیت‎الله اراکی می‎گفت: «شش جلد فقه جواهر در دستان آیت‎الله سید احمد زنجانی مانند انگشتر است.» یعنی به هر جهت می‎خواست می‎توانست آن را بچرخاند. تسلط ایشان بر روایات و مسائل فقهی از آثارشان کاملاً هویدا است.متأسفانه غالب آثار مرحوم آیت‎الله زنجانی هنوز چاپ نشده است. به نظر می‎رسد که روند چاپ آثار بر روند پژوهش‎های فقهی در حوزه علمیه می‎تواند کمک ارزنده‎ای داشته باشد.

 

چه تعداد از آثار آیت‎الله سید احمد زنجانی را کاملاً تنظیم و تدوین و منتشر کرده‎اید و چه تعداد از آن‎ها هنوز آماده نشده‎اند؟

در حال حاضر حدوداً چهل اثر چاپ نشده از ایشان را در دست تحقیق و تنظیم داریم. البته بعضی از رساله‎ها به خاطر حجم کوتاهشان در یک جلد چاپ می‎شوند. از میان این چهل اثر، دو جلد آماده چاپ و انتشار است و فقط صدور مجوز آن‎ها مانده تا برای چاپ و انتشار به چاپخانه ارسال بشوند. باقی آثار علمی ایشان در حال آماده‎سازی‎اند و عمدتاً در مرحله نهایی‎ هستند. ایشان یکسری آثار عمومی دارند. مشهورترین آن‎ها الکلام یجر الکلام است که ظاهراً کتاب محبوب و دم خواب حضرت امام هم بود. سبک آیت‎الله سید احمد زنجانی در این کتاب به صورت جُنگ است و داستان‎ها عموماً با همدیگر ارتباط دارند و هر داستان، داستان دیگری را با خود به همراه می‎آورد. این کتاب چهار جلدی است که دو جلد آن سال‎هاست انتشار یافته، اما دو جلد دیگر هنوز در مراحل تنظیم و آماده‎سازی است. در پی کسانی هستیم که در این زمینه خوش‎ذوق باشند تا بتوانند این اثر را به نحو احسن تنظیم کنند. متأسفانه هنوز نتوانسته‎ایم افرادی را برای این کار پیدا کنیم.

 

از ویژگی‎های مرحوم جدتان برای ما بگویید و مهم‎ترین ویژگی ایشان را چه می‎دانید؟

از جمله ویژگی‎های ایشان اعتدال است. از قضا در همین زمینه اثری به نام خیرالامور دارد که وقتی هنوز در زنجان و جوان بود، یعنی در سال ۱۳۴۳ قمری این کتاب را تألیف کرده است. در آن دوره مسئله تقابل سنت و مدرنیته مطرح بود و میان سنتی‎ها و تجددخواهان یا مشروطه‎ها و مشروعه‎ها اختلاف جدی در میان بود. اینکه با مسئله تکنولوژی چگونه تعامل کنند؛ اینکه بچه‎های خود را به مدارس جدید بفرستند یا نفرستند و… . در همان دوره و در گیرودار این مباحث و مجادلات، مرحوم آیت‎الله سید احمد زنجانی رساله‎ای با نام خیرالامور به رشته تحریر درآورد. بیان ایشان این بود که نه آن طریق تجدد درست است که بخواهد تمام سنت را یکجا رها کند و نه آن طریق سنت که بخواهد هر تجددی را یکجا نفی کند. بهترین راه میانه است. به همین خاطر اسم اثر خود را خیرالامور گذاشته است.

یکی از آقایان نقل می‎کرد که در دوره‎ای چتر بارانی به تازگی وارد قم شد و بعضی از آقایان به هنگام بارش باران ابا داشتند که چتر بالا سر خود بگیرند. حاضر بودند که خیس بشوند، اما چنین کاری نکنند. آیت‎الله سید احمد زنجانی از جمله اولین کسانی بود که در هوای بارانی چتر به دست گرفت و آن را سودمند می‎دید. یکی از آقایان دیگر نقل می‎کرد: «کیف دستی برای کتاب به تازگی وارد بازار شده بود. تا قبل از آن همگی از کیسه استفاده می‎کردند. یکبار آیت‎الله سید احمد زنجانی کیف مرا دید و از آن خوشش آمد. به من گفت این وسیله خوبی است؛ اما بهتر است که فعلاً آن را زیر عبا بگیری و فقط گاهی آن را از زیر عبا دربیاوری. تا رفته رفته برای دیگران هم عادی بشود.» همین امر نشان می‎دهد که ایشان راه مبارزه با سنت‎های بد را برای دیگران روشن می‎ساخت. البته ایشان را نمی‎توان تجددگرا به معنای امروزی قلمداد کرد. اگر به مسئله جدیدی روی خوش نشان می‎داد با حفظ تمام جوانب آن بود. در همان کتاب خیرالامور، بحثی درباره مدارس جدید دارد و آن را فی نفسه فاقد اشکال می‎داند. در واقع نه مکتب‎خانه را نفی می‎کرد و نه مدارس جدید. اگر هدف گسترش علوم باشد، مکان و کیفیت آن ملاک نیست، به شرط اینکه فعل حرام راه انحراف در آن صورت نگیرد.از مادربزرگم شنیدم که ایشان با مسئله وسواس خیلی مبارزه می‎کرد؛ حتی در کتاب الکلام یجر الکلام به این مسئله اشاره کرده است. این جنبه اعتدال ایشان در همه امور برای من بسیار جالب و نکته آموز بوده است.نکته بعدی ذوق و شوخ طبیعی می‎باشد که در آثار ایشان و در کلام دیگران مشهود است.

خود حضرتعالی کدام کتاب ایشان را بیشتر می پسندید؟

به نظرم کتاب خیرالامور از جمله مهم‎ترین آثار ایشان است که در مباحث اجتماعی امروز هم می‎تواند سودمند باشد. این کتاب هنوز هم می‎تواند برای جامعه امروزی ما حرف‎هایی برای گفتن داشته باشد.

حضرت آیت‎الله شبیری زنجانی نقل می‎کند: «در مشهد مشهور بود که دو نفر نماز جماعت می‎خوانند؛ یکی از آنان بسیار زاهد و ساده‎زیست بود و دیگر چندان اعتنایی به این مسائل ساده‎زیستی نداشت. اغلب مردم و طلبه‎ها به آن شخص ساده‎زیست اقتدا می‎کردند. مرحوم والد ما التزام داشت که نماز جماعت آن فرد غیر زاهد را شرکت کند و می‎گفت رفتارهایی که آن شخص دارد، دینی نیست. اینکه کسی کاملاً از جامعه جدا باشد، مطلوب شرع نیست. شرع همین زندگی عادی را از ما خواسته است.» شبیه این قضیه را از افراد دیگری هم شنیده‎ام که آیت‎الله سید احمد زنجانی با این قبیل دنیا گریزی افراطی مقابله می‎کرد.

گاهی بعضی از احتیاط‎های فردی در حوزه معضلی را برای جامعه ایجاد می‎کند. ایشان با این قبیل احتیاط‎ها مخالفت می‎کرد. برای مثال در مسئله طلاق بعضی از فقیهان به این نتیجه رسیدند که زن می‎تواند در شرایط خاص خودش را مطلقه کند؛ با این حال حاضر نبودند که در مقام اجرا آن را اعلام کنند. مرحوم آیت‎الله سید احمد زنجانی در آن شرایط خیلی راحت نظر فقهی خود را در این باره اعلام می‎کرد و می‎فرمود که در شرایط خاص، زن می‎تواند خودش را مطلقه کند. این فتوا در بسیاری از شرایط می‎تواند خانمی را نجات بدهد. تا الان هم بعضی از فقها احتیاط می‎کنند و می‎گویند ما این کار را نمی‎کنیم. با اینکه مرحوم آیت‎الله زنجانی از نظر زهد، به عنوان یکی از زاهدترین افراد قلمداد می‎شد، اما بی‎جهت احتیاط نمی‎کرد و دیدگاه فقهی خود را به صراحت بیان می‎کرد.

حضرت آیت‎الله شبیری زنجانی می‎فرماید: «یک شخصی فوت کرده بود و به خاطر قساوت قلبی که داشت، هیچ کس حاضر نبود بر او نماز بخواند. مرحوم والد شخصاً می‎رفت و نماز میت را بر او می‎خواند و می‎فرمود او مسلمان است و اجرای احکام اسلامی بر او لازم می‎باشد.»

ایشان مقبول همه علما و مراجع تقلید زمان خودش بود. در دوره مبارزات انقلابی، انقلابیون هر کسی را همراهی صریحی با انقلاب نمی‎کرد، نفی می‎کردند. با این حال همه انقلابیون و شخصیت‎های مطرح نهضت، مانند شهید مطهری، شهید بهشتی و… در نماز جماعت آیت‎الله سید احمد زنجانی شرکت می‎کردند. ایشان اگر رفتار سیاسی متفاوت داشت، این شخصیت‎ها پشت سرش نماز نمی‎خواندند.

بعد از دستگیری حضرت امام در سال ۱۳۴۲ علما و مراجع تقلید در منزل آیت‎الله سید احمد زنجانی گرد هم جمع شدند؛ چون همگان ایشان را معتمد خود می‎دانستند. این‎ها نشان می‎دهد که در رفتار ایشان از نظر اجتماعی، هم جنبه عقلانیت لحاظ می‎شد و اینکه می‎توانست جامع میان گروه‎های مختلف باشد. به هر حال در هر نهادی، مانند حوزه‎ها رویکردها متفاوت است و جمع کردن رویکردهای مختلف و متفاوت کار دشواری است؛ اما مرحوم آیت‎الله زنجانی چنین توانایی را داشت و می‎توانست همه دیدگاه‎ها را در جهت هدف واحد جمع کند.

مسئله دیگر در باب تشخص عدالت در وجود اشخاص است که در میان برخی آقایان اختلاف به وجود می‎آمد. ایشان می‎گفت در ابتدا باید عدالت را معنا کرد. عدالت نمی‎تواند آنقدر نایاب باشد که از میان این همه فقیه و عالم فقط یک یا دو تن ملبس به لباس عدالت باشند. تشخیص عدالت از این ملاک‎هایی که در نظر گرفته می‎شود باید راحت‎تر باشد. لذا خیلی راحت حُسن ظاهر را برای ملاک عدالت قرار می‎داد. این جنبه که اسلام در محیط اجتماع، دینِ عمل است، برای ایشان مهم و پُررنگ بود.

یکی از ویژگی‎های فردی ایشان، استفاده بهینه از وقت بود. این همه آثاری که از ایشان به دست ما رسیده و همچنین آثاری که به دست ما نرسیده، نشان می‎دهد که کاملاً به وقت خود اهمیت زیادی می‎داد. در جنبه‎های مختلف، از جمله فقه، تاریخ‎نگاری، سفرنامه و نوآوری‎ در فقه نهایت دقت را به خرج می‎داد و کوچک‎ترین وقت خود را برای کارهای بیهوده از دست نمی‎داد. این ویژگی در نوع خودش اگر نگوییم بی‎نظیر، قطعاً کم‎نظیر است.

‎یک بار حضرت آیت‎الله شبیری زنجانی فرمودند: «رفتارهای مرحوم والد از روی هوای نفس نبود.» به نظرم این نکته بسیار مهمی است. اگر ایشان در باب مسئله‎ای مخالفت یا موافقت می‎کرد، از روی هوای نفس و مطرح کردن خود نبود. به همین خاطر همگان اذعان داشتند که آیت‎الله سید احمد زنجانی از روی اخلاص صحبت می‎کند.

ایشان در سن ۳۸ سالگی به قم هجرت می‎کند. تا قبل از آن در حوزه‎ای در زنجان مدیر بود و علی‎رغم اینکه از جایگاه ویژه‎ای برخوردار بود، به خاطر اختلاف دو تن از علمای آنجا، صلاح را بر آن دید که به قم هجرت کند. در واقع به ایشان خبر می‎دهند که منشأ بقای اختلافات وجود شما در این حوزه است! وقتی از این موضوع با خبر می‎شود، جایگاه خود را رها می‎کند و به قم هجرت می‎کند.

آیت‎الله زنجانی از نظر خودشناسی هم بسیار موفق بوده است. کتاب جالبی به نام سرگذشت یک ساله دارد. یک سال از عمر خود را هر کاری که کرده، در آن کتاب آورده است. در واقع خاطرات روزمره خود را بدون هیچ سانسوری قید کرده است. یکی از ثمرات این نوشته‎ها خودشناسی می‎باشد. وقتی کسی یک سال کامل حواسش به خودش باشد و تمام کارهای روزمره خود را با جزئیات بنویسد، به نوعی محاسبه نفس کرده است. این رویکرد موجب اصلاح نفس می‎شود و به نظرم این کار ایشان بسیار جالب و سودمند است.

روحیه شکرگزاری ایشان هم بسیار جالب بود. به خاطر تمام نعمت‎ها خداوند را شکر می‎کرد. وصیتنامه ایشان هم نکات بسیار جالب و درس‎آموزی دارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *